“Hoe wisten die Hollanders zo precies waar de Taiwanezen in Nederlands-Indië woonden?” Professor Lan kijkt vragend in de richting van mijn Nederlandse studiegenoot en mij. Goed bevolkingsregister, gokken wij. We leggen uit dat de Duitse bezetter daar ook veel aan heeft gehad. Tijdens het college Development Policies of East Asia wordt de geschiedenis van Taiwan behandeld. Professor Lan heeft de repatriëring van Taiwanezen uit Nederlands- Indië en Hong Kong na afloop van de Tweede Wereldoorlog onderzocht.[1] Hij had zich altijd afgevraagd hoe de Nederlanders bijna de gehele Taiwanese gemeenschap in Nederlands-Indië binnen een mum van tijd wisten op te pakken in december 1941.
Zijn onderzoek vertelt een verhaal over kolonialisme, vijanden die opeens bondgenoten worden, identiteit en zelfbeschikkingsrecht.
De Aanloop – De Meiji-Periode
Het verhaal van de repatriëring van de Taiwanezen begint 78 jaar eerder in Japan. Het jaar 1868 markeert het begin van een ongekende sociale, culturele en militaire omwenteling in het land van de rijzende zon. Het shogunaat komt ten einde en de macht van keizer Meiji wordt hersteld. De ‘Meiji-periode’ wordt gekenmerkt door een rappe modernisering waarbij het voorheen geïsoleerde land net als de Westerse mogendheden in de regio, imperialistisch gedrag begint te vertonen. Zo bezet Japan in 1895 Okinawa (lees ook: De Verschroeide Aarde van het Ryukyu Koninkrijk ). Zij vecht met China om invloed op het Koreaanse schiereiland, wint en krijgt dankzij het verdrag van Shimonoseki de controle over Taiwan (lees ook: Japanse Sporen van het Verleden). In 1937 zetten de Japanners voet op het Chinese vasteland in de provincie Mantsjoerije. Vervolgens probeert zij op 7 december 1941 haar positie in Azië te bewaken door de Pacifische vloot van de Amerikaanse marine naar de Hawaiiaanse zeebodem te bombarderen. De gevolgen zijn bekend.
Interneringskampen voor Japanse Onderdanen
Minder bekend is wat er daarna met Japanse onderdanen woonachtig op geallieerd grondgebied gebeurde. Zij werden allemaal als staatsgevaarlijk bestempeld en opgesloten in kampen. Daarbij werd geen onderscheid gemaakt tussen gekoloniseerde onderdanen en geboren Japanners. Het argument dat Koreanen en Taiwanezen zelf slachtoffer waren van de Japanse expansiedrift deed niet ter zake. Dat sommigen al generaties lang in het desbetreffende land woonden, zoals de Taiwanese gemeenschap in Nederlands – Indië, evenmin.
Repatriëring Taiwanezen uit Australië
Zodoende werden de “Formosans” zoals ze in Nederlands – Indië geregistreerd/bekend stonden, in december 1941 direct opgepakt. Nog geen maand later worden zij naar Australië verscheept. Samen met Duitsers, Italianen en Japanners zaten werden zij gedurende de gehele oorlog in interneringskampen opgesloten. Pas in maart 1946, meer dan zes maanden na de capitulatie van Japan, mogen zij het kamp verlaten en wordt begonnen met hun repatriëring.
Zij worden alleen niet naar Nederlands – Indië teruggebracht.
Voor de Taiwanezen lag in de haven van Sydney de Japanse mijnenveger “Yoizuki” om hen naar de Taiwanese havenstad Keelung te brengen. Echter, dat was niet goed gecommuniceerd. Ook was de “Yoizuki” ongeschikt om zoveel passagiers aan boord te nemen. De aanblik van dit militaire vaartuig met Japanse bemanning die hen naar een onbekende bestemming ging brengen, veroorzaakte paniek bij de Taiwanezen. Zij weigerden aan boord te gaan. De aanwezige pers deden uitgebreid verslag en spraken schande van de manier waarop de Australische regering de repatriëring organiseerde.
Van Vijand naar Bondgenoot
De berichtgeving resulteert in onverwachte steun voor de Taiwanezen. In 1942 hebben de geallieerden in het verdrag van Caïro vastgelegd dat Taiwan na afloop van de oorlog van China zou zijn. Door de Japanse overgave hoorde Taiwan opeens bij de geallieerden. De ‘enemy aliens’ zoals men ze eerder noemde, verworden tot mensen. De kracht van taal kan niet worden ontkent. De publieke opinie keert zich tegen de regering en een politieke crisis is op handen.
Orders van generaal MacArthur
Daarbij lopen de gemoederen tussen Australië en generaal MacArthur, de Supreme Commander van de geallieerden in Japan, hoog op. Terwijl de Australische regering kibbelt met generaal MacArthur over de verantwoordelijkheid voor de repatriëring, had de overvolle “Yoizuki” de haven van Sydney verlaten. MacArthur bracht uiteindelijk verlossing voor de Taiwanezen aan boord. Op Papoea Nieuw Guinea, in de havenstad Rabaul worden alle vrouwen, kinderen en hun mannelijke familieleden van de mijnenveger gehaald en met een Japans hospitaalschip naar Taiwan gebracht. Voor sommigen een land dat zij slechts kennen uit verhalen van ouders of hun grootouders.
Conclusie
In 1942 werden de Taiwanezen in Nederlands-Indië als ‘Japanse onderdanen’ vastgezet. Vier jaar later kwamen ze er met een andere identiteit uit. Hun zelfbeschikkingsrecht hebben zij dan echter nog niet herwonnen. Over hun repatriëring hebben zij niets te zeggen. De geallieerden besloten voor hen. Japan hield zich niet bezig met het lot van de voormalig gekoloniseerde onderdanen. Het is één van de vele miljoenen verhalen uit de alles verwoestende oorlog.
Leestip – Snow Falling on Cedars
Snow Falling on Cedars van David Guterson is een roman die zich afspeelt op een eiland in de staat Washington, kort na de Tweede Wereldoorlog. Het verhaal draait om de rechtszaak tegen Kabuo Miyamoto, een Japans-Amerikaanse visser die wordt beschuldigd van moord, maar gaat over veel meer dan schuld of onschuld.
Guterson verweeft thema’s als racisme, vooroordelen, liefde, verlies en herinnering met een rustige, bijna poëtische schrijfstijl. De natuur, vooral de sneeuw en de zee, speelt een symbolische rol en versterkt de melancholische sfeer. Door de verschillende perspectieven krijg je inzicht in het innerlijke conflict van de personages. Het boek is zowel een rechtbankdrama als een emotioneel en filosofisch verhaal over menselijkheid en rechtvaardigheid. Ook de interneringskampen voor Japanners in de VS komen aan de orde.
[1] Prof. M. Lan “Trapped between imperial ruins: internment and repatriation of the Taiwanese in the post-war Asia Pacific”, hoofdstuk 1 in het boek “Overcoming Empire in Post Imperial East Asia”, 2019, Bloomsbury Academic.