“Hoe wisten die Hollanders zo precies waar de Taiwanezen in Nederlands-Indië woonden?” Professor Lan kijkt vragend in de richting van mijn Nederlandse studiegenoot en mij. Goed bevolkingsregister, gokken wij. We leggen uit dat de Duitse bezetter daar ook veel aan heeft gehad. Tijdens het college Development Policies of East Asia wordt de geschiedenis van Taiwan behandeld. Aan de orde komt professor Lans onderzoek naar de repatriëring van Taiwanezen uit Nederlands- Indië en Hong Kong na afloop van de Tweede Wereldoorlog.[1] Hij had zich tijdens het onderzoek afgevraagd hoe die Hollanders toch zo precies wisten waar de Taiwanezen, of ´Formosans´ zoals ze werden genoemd, woonden. Na de Japanse aanval op Pearl Harbor was de gehele gemeenschap binnen mum van tijd opgepakt en naar Australië verscheept. Daar sloten de Geallieerden hen op in kampen, in afwachting van het einde van de oorlog. Maar toen Japan capituleerde, mochten de Taiwanezen niet terugkeren naar hun huis. Professor Lan vertelt hun verhaal.
De Aanloop: De Meiji-Periode
Het verhaal begint 78 jaar eerder in Japan. Het jaar 1868 markeert het begin van een ongekende sociale, culturele en militaire omwenteling in het land van de rijzende zon. Het shogunaat komt ten einde en de macht van keizer Meiji wordt hersteld. De ‘Meiji-periode’ wordt gekenmerkt door een rappe modernisering waarbij het voorheen geïsoleerde land net als de in de regio aanwezige Westerse mogendheden, imperialistisch gedrag begint te vertonen. Zo bezet Japan in 1895 Okinawa (lees ook: De Verschroeide Aarde van het Ryukyu Koninkrijk ), vecht zij met China om invloed op het Koreaanse schiereiland en krijgt dankzij de overwinning en het nadien met China gesloten verdrag van Shimonoseki, de controle over Taiwan (lees ook: Japanse Sporen van het Verleden). In 1937 zetten de Japanners voet op het Chinese vasteland in de provincie Mantsjoerije. Vervolgens probeert zij op 7 december 1941 haar positie in Azië te bewaken door de Pacifische vloot van de Amerikaanse marine naar de Hawaiiaanse zeebodem te bombarderen. De gevolgen zijn feiten van algemene bekendheid.
Interneringskampen voor Japanse Onderdanen
Minder bekend is wat er daarna met Japanse onderdanen woonachtig op geallieerd grondgebied gebeurde. Zij werden allemaal als staatsgevaarlijk bestempeld en opgesloten in kampen. Daarbij werd geen onderscheid gemaakt tussen gekoloniseerde onderdanen en geboren Japanners. Het argument dat Koreanen en Taiwanezen zelf slachtoffer waren van de Japanse expansiedrift deed niet ter zake. Dat sommigen al generaties lang in het desbetreffende land woonden, zoals de Taiwanese gemeenschap in Nederlands – Indië, evenmin. Samen met Duitsers, Italianen en Japanners werden de Taiwanezen uit Nederlands – Indië, binnen twee maanden na de aanval op Pearl Harbor, opgesloten in kampen verspreid over Australië.
De Capitulatie
Middels een toespraak van keizer Hirohito maakt Japan op 15 augustus 1945 haar capitulatie bekend. Met de ondertekening op 2 september 1945 aan boord van de USS Missouri, komt de Tweede Wereldoorlog ook in het Oosten officieel tot een einde. Japan aanvaardt de voorwaarden uit de Verklaring van Potsdam die in juli 1945 door de Geallieerden al was opgesteld. Chiang Kai Shek, Mao Zedongs tegenstander en de man die later Taiwan met harde hand zou gaan regeren (lees ook: Japanse Sporen van het Verleden), was namens China aanwezig in Duitsland. Het is dan ook niet verwonderlijk dat Japan volgens de Verklaring onder andere Taiwan moest afstaan (tijdens de conferentie in Caïro in 1943, is er even geopperd Taiwan na de oorlog soevereiniteit te schenken, maar daar is Chiang Kai Shek voor gaan liggen). De geïnterneerde Taiwanezen waren daardoor na de overgave niet langer ‘Japanse rechtssubjecten’ en mochten terugkeren naar huis.
Maar waar is ’thuis’ precies?
De Geallieerden hadden daar wel ideeën over.
De Repatriëring
Pas in maart 1946 werd begonnen met de repatriëring van de Taiwanezen. In de haven van Sydney ligt de Japanse mijnenveger ‘Yoizuki’ klaar om hen naar huis te brengen. Naar Keelung in Taiwan om precies te zijn, niet naar hun huis in Nederlands – Indië. De gekozen bestemming was echter niet goed gecommuniceerd. Ook was de ‘Yoizuki’ totaal ongeschikt om de beoogde 1000 passagiers aan boord te nemen. Bij aankomst in de haven veroorzaakte de aanblik van dit militaire vaartuig mét Japanse bemanning samen met de onwetendheid over de eindbestemming paniek bij de Taiwanezen. Zij weigerden aan boord te gaan en er ontstonden schermutselingen.
De aanwezige pers deden uitgebreid verslag en spraken schande van de manier waarop de Australische regering de repatriëring organiseerde. De berichtgeving resulteert in onverwachte steun aan de Taiwanezen. De publieke opinie keert zich tegen de regering en een politieke crisis is op handen. Daarbij lopen de gemoederen tussen Australië en generaal MacArthur, de Supreme Commander van de Geallieerden in Japan, hoog op. Terwijl zij kibbelen over de verantwoordelijkheid voor de repatriëring, heeft de overvolle ‘Yoizuki’ toch de haven van Sydney verlaten. MacArthur brengt uiteindelijk verlossing voor de Taiwanezen aan boord. In de havenstad Rabaul op Papoea Nieuw Guinea, worden op zijn bevel alle vrouwen, kinderen en hun mannelijke familieleden van de mijnenveger gehaald en met een Japans hospitaalschip naar Taiwan gebracht. Voor velen een land dat zij alleen kennen uit verhalen van ouders of hun grootouders.
Van Vijanden naar Bondgenoten
Professor Lans onderzoek vertelt een verhaal over identiteit, kolonialisme en zelfbeschikkingsrecht. In 1942 werden de Taiwanezen in Nederlands-Indië als ‘Japanse onderdanen’ vastgezet. Vier jaar later komen ze er met een andere identiteit uit. De verandering in de publieke opinie in Australië rondom de ‘Yoizuki’ episode laat dit zien en bewijst tevens de kracht van taal; van ‘Enemy Aliens’ naar medemens. Wanneer zij als vee een mijnenveger worden opgedreven, verworden zij dankzij de pers tot onderdanen van een bondgenoot die compassie verdienen. Mensen naar wie de (voormalig) kolonisatoren verder niet omkijken. Japan hield zich er niet mee bezig, maar Nederland, de kolonisator van hun de facto thuis, ook niet. Het zelfbeschikkingsrecht hebben de Taiwanezen met de capitulatie niet herwonnen. ‘Gevangen tussen imperiale ruïnes, heet de bundel waarin professor Lans onderzoek is gepubliceerd; beter valt de situatie van de Taiwanezen uit Nederlands-Indië in 1946 niet te beschrijven.
Leestip – Snow Falling on Cedars
Snow Falling on Cedars van David Guterson is een roman die zich afspeelt op een eiland in de staat Washington, kort na de Tweede Wereldoorlog. Het verhaal draait om de rechtszaak tegen Kabuo Miyamoto, een Japans-Amerikaanse visser die wordt beschuldigd van moord, maar gaat over veel meer dan schuld of onschuld.
Guterson verweeft thema’s als racisme, vooroordelen, liefde, verlies en herinnering met een rustige, bijna poëtische schrijfstijl. De natuur, vooral de sneeuw en de zee, speelt een symbolische rol en versterkt de melancholische sfeer. Door de verschillende perspectieven krijg je inzicht in het innerlijke conflict van de personages. Het boek is zowel een rechtbankdrama als een emotioneel en filosofisch verhaal over menselijkheid en rechtvaardigheid. Ook de interneringskampen voor Japanners in de VS komen aan de orde.
[1] Prof. M. Lan “Trapped between imperial ruins: internment and repatriation of the Taiwanese in the post-war Asia Pacific”, hoofdstuk 1 in het boek “Overcoming Empire in Post Imperial East Asia”, 2019, Bloomsbury Academic.